Twee advocaten kunnen dezelfde feiten presenteren en toch twee totaal verschillende zaken neerzetten.
Voor de één gaat het om een werkgever die na herhaalde problemen moest ingrijpen. Voor de ander om een werknemer die na jarenlange inzet opzij werd gezet.
De feiten hoeven daarvoor niet te veranderen. Het verschil zit in het kader waarin die feiten worden geplaatst.
Dat is framing.
Framing wordt soms voorgesteld als een retorisch trucje: kies een slim woord en de ander kijkt anders naar de zaak. In juridische argumentatie werkt het subtieler. Een frame bepaalt welke aspecten van een zaak op de voorgrond komen, welke betekenis feiten krijgen en welke vraag vanzelf centraal lijkt te staan.
Voor advocaten is dat relevant omdat een geschil zelden alleen draait om wat er is gebeurd. Minstens zo belangrijk is: wat betekent wat er is gebeurd?
Wat is framing?
Een frame is het interpretatiekader waarmee informatie wordt gepresenteerd en begrepen.
Dat kader zit bijvoorbeeld in:
- de woorden waarmee partijen worden beschreven;
- de volgorde waarin feiten worden verteld;
- de oorzaak-gevolgrelaties die worden benadrukt;
- de vergelijking die impliciet wordt gemaakt;
- de vraag die als centrale vraag van het geschil wordt gepresenteerd.
Neem een eenvoudig verschil.
Je kunt zeggen:
De werkgever beëindigde de samenwerking nadat meerdere afspraken niet waren nagekomen.
Maar ook:
De werkgever greep enkele incidenten aan om een langdurige samenwerking te beëindigen.
Beide formuleringen kunnen naar dezelfde gebeurtenissen verwijzen. Toch nodigen ze uit tot een andere beoordeling.
In de eerste formulering ligt de nadruk op herhaling en noodzakelijkheid. In de tweede op opportunisme en disproportionaliteit.
Het frame bepaalt dus nog niet wie juridisch gelijk heeft. Het beïnvloedt wel het perspectief van waaruit de feiten worden bekeken.
Een rechtszaak begint vaak vóór de juridische vraag
Advocaten zijn getraind om juridische vragen scherp te formuleren. Toch wordt de overtuigingsstrijd vaak al eerder gevoerd.
Voordat de rechter toekomt aan de precieze toepassing van een norm, ontstaat een beeld van de zaak.
Was dit bijvoorbeeld:
- een zakelijke beslissing of misbruik van een machtspositie?
- een incidentele fout of onderdeel van een patroon?
- een redelijke maatregel of een buitenproportionele reactie?
- duidelijke informatieverstrekking of het verhullen van relevante informatie?
- vasthouden aan afspraken of onredelijke starheid?
Wie bepaalt welke tegenstelling centraal komt te staan, heeft een belangrijk deel van het debat al gestructureerd.
Dat betekent niet dat een rechter kritiekloos een gekozen frame overneemt. Juridische professionals zijn juist gewend argumenten te toetsen. Maar ook een juridisch oordeel ontstaat niet in een taalkundig vacuüm. De manier waarop een zaak wordt geordend en beschreven, beïnvloedt welke verbanden zichtbaar worden en welke vragen logisch lijken.
Framing is meer dan woordkeuze
Bij framing wordt vaak gedacht aan geladen woorden. Een partij spreekt over een “vergissing”, de wederpartij over “nalatigheid”. De één noemt iets een “correctie”, de ander een “sanctie”.
Dat is de meest zichtbare vorm van framing, maar niet noodzakelijk de belangrijkste.
Sterke juridische frames ontstaan vaak op een hoger niveau.
1. Welk probleem moet worden opgelost?
Wie het probleem definieert, beïnvloedt de richting van de oplossing.
Stel dat een geschil draait om informatie die voorafgaand aan een overeenkomst niet is verstrekt.
De ene advocaat kan de zaak neerzetten als een kwestie van eigen verantwoordelijkheid:
Welke informatie had de wederpartij zelf moeten onderzoeken?
De andere kan dezelfde zaak framen als een kwestie van transparantie:
Welke informatie mocht een professionele partij niet voor zich houden?
De juridische argumenten die daarna volgen, krijgen binnen die frames een andere functie.
2. Welke feiten horen bij elkaar?
Een feitenrelaas is nooit alleen een verzameling feiten. Door feiten naast elkaar te zetten, suggereer je samenhang.
Drie afzonderlijke gebeurtenissen kunnen worden gepresenteerd als drie incidenten.
Maar ze kunnen ook worden samengebracht als bewijs van een terugkerend patroon.
Het verschil zit niet noodzakelijk in nieuwe informatie. Het zit in de structuur die aan de informatie wordt gegeven.
3. Wie draagt verantwoordelijkheid?
Veel frames draaien uiteindelijk om verantwoordelijkheid.
Wie had moeten handelen?
Wie had iets kunnen voorkomen?
Wie beschikte over de relevante informatie?
Wie had de controle?
Door die vragen consequent vanuit één perspectief te beantwoorden, ontstaat een verhaal waarin verantwoordelijkheid steeds op dezelfde plaats terechtkomt.
Waarom sterke frames vaak eenvoudig zijn
Een veelgemaakte fout in complexe zaken is dat het frame net zo ingewikkeld wordt als het dossier.
Dat werkt zelden.
Een frame is juist nuttig omdat het complexiteit reduceert. Het helpt de luisteraar nieuwe informatie te ordenen.
Een goed frame hoeft daarom niet volledig te zijn. Het moet wel voldoende recht doen aan de feiten en juridisch relevant zijn.
Vergelijk:
“Deze zaak gaat over de vraag of de contractuele informatie- en onderzoeksverplichtingen, mede gezien de professionele hoedanigheid van partijen, voldoende zijn nagekomen.”
Met:
“Deze zaak gaat uiteindelijk over wie het risico droeg van informatie die vóór het sluiten van de overeenkomst beschikbaar had moeten zijn.”
De eerste formulering kan juridisch nauwkeuriger zijn. De tweede geeft sneller richting.
Dat onderscheid is belangrijk. De kern formuleren betekent niet dat juridische nuance verdwijnt. Het betekent dat je eerst duidelijk maakt binnen welk kader die nuance moet worden begrepen.
Het eerste frame heeft een voordeel
Wie als eerste een overtuigend interpretatiekader neerzet, dwingt de wederpartij vaak om zich ertoe te verhouden.
Dat kan een belangrijk strategisch voordeel opleveren.
Stelt de wederpartij bijvoorbeeld dat jouw cliënt “afspraken structureel heeft geschonden”, dan ontstaat de verleiding om per vermeende schending uit te leggen waarom daarvan geen sprake was.
Daarmee accepteer je ongemerkt een deel van het frame: blijkbaar draait de zaak om een reeks schendingen die stuk voor stuk moeten worden verklaard.
Misschien is een fundamentelere reactie sterker:
Dit is geen zaak over structurele niet-nakoming. Het gaat om één verschil van inzicht dat achteraf wordt opgeknipt in afzonderlijke verwijten.
Daarmee bestrijd je niet alleen de argumenten binnen het frame. Je bestrijdt het frame zelf.
Reframing: beantwoord niet alleen het argument
Een advocaat die alleen reageert op wat de wederpartij zegt, kan inhoudelijk uitstekend procederen en toch voortdurend achter de feiten aanlopen.
Bij framing moet je daarom op twee niveaus luisteren.
Ten eerste: wat wordt er letterlijk betoogd?
Ten tweede: welk beeld van de zaak moet ik accepteren voordat dit argument overtuigend wordt?
Dat tweede niveau is vaak interessanter.
Stel dat de wederpartij zegt:
“Cliënt heeft ruim zes maanden de gelegenheid gehad om het probleem op te lossen.”
Je kunt antwoorden:
“Dat is onjuist; gedurende een deel van die periode kon cliënt niets doen.”
Maar je kunt ook eerst het frame blootleggen:
“De wederpartij doet voorkomen alsof zes maanden lang hetzelfde probleem onopgelost bleef. Dat is niet wat er is gebeurd.”
Vervolgens kun je uiteenzetten hoe de situatie zich daadwerkelijk ontwikkelde.
Het verschil is klein, maar strategisch belangrijk. Je corrigeert niet alleen een feit. Je voorkomt dat de rest van je betoog wordt gelezen vanuit het kader van de wederpartij.
Hoe herken je het frame van de wederpartij?
Een frame wordt zelden aangekondigd met de woorden: “Dit is ons frame.”
Je moet het afleiden uit patronen in de argumentatie.
Let bijvoorbeeld op terugkerende woorden en tegenstellingen.
Wordt jouw cliënt steeds omschreven als “professionele partij”? Dan kan daarachter het frame liggen dat van jouw cliënt meer kennis, zorgvuldigheid of initiatief mocht worden verwacht.
Wordt voortdurend gesproken over “herhaalde kansen”, dan ligt mogelijk het beeld van geduld tegenover onwil onder het betoog.
Worden feiten consequent als losse incidenten behandeld, dan kan dat bedoeld zijn om te voorkomen dat ze als patroon worden gezien.
Een nuttige vraag tijdens de voorbereiding is daarom:
Als de rechter maar één zin van de wederpartij zou onthouden, welke zin zou dat dan moeten zijn?
Waarschijnlijk zit daar het frame.
Stel vervolgens dezelfde vraag over je eigen zaak.
Kies een frame dat juridisch werk verricht
Niet ieder pakkend frame is een goed juridisch frame.
Een frame heeft pas waarde wanneer het helpt om de feiten te verbinden met de juridische beoordeling.
Een sterk frame voldoet daarom aan drie voorwaarden.
Het past bij de feiten
Een frame dat alleen werkt wanneer ongemakkelijke feiten worden genegeerd, is kwetsbaar.
De wederpartij hoeft dan alleen het ontbrekende feit zichtbaar te maken om het hele kader te ondergraven.
Het sluit aan bij het juridisch beslispunt
Een mooi verhaal dat niet helpt bij de vraag die de rechter moet beantwoorden, blijft een mooi verhaal.
Framing is geen vervanging van juridische analyse. Het is een manier om die analyse begrijpelijk en overtuigend te structureren.
Het is eenvoudig genoeg om te onthouden
Als je voor het uitleggen van je frame eerst vijf bijzinnen nodig hebt, heb je waarschijnlijk nog geen frame maar een samenvatting van het dossier.
Kun je de kern van de zaak in één heldere tegenstelling vatten?
Dan heb je een uitgangspunt van waaruit je argumentatie kunt opbouwen.
Pas op met overdreven framing
Framing verliest zijn kracht zodra de formulering merkbaar harder is dan de feiten rechtvaardigen.
Een rechter hoeft niet overtuigd te worden dat de wederpartij “doelbewust”, “stelselmatig” of “volstrekt ongefundeerd” heeft gehandeld als het dossier dat niet duidelijk ondersteunt.
Sterker: een overdreven kwalificatie kan de aandacht juist vestigen op de zwakte van het argument.
Professionele overtuigingskracht zit daarom niet in zoveel mogelijk geladen taal. Vaak werkt het tegenovergestelde beter.
Beschrijf de relevante feiten nauwkeurig.
Leg de samenhang bloot.
Kies vervolgens één betekenisvolle kwalificatie die uit die feiten volgt.
Een goed frame voelt daardoor niet als een toevoeging aan het dossier, maar als de logische conclusie ervan.
Framing begint bij voorbereiding, niet tijdens het pleidooi
Wie pas tijdens het schrijven van de pleitnota nadenkt over framing, is laat.
Het frame zou al een rol moeten spelen bij de analyse van de zaak.
Een praktische voorbereiding kan er als volgt uitzien.
1. Formuleer de zaak in één zin.
Niet juridisch-technisch, maar inhoudelijk. Waar gaat deze zaak volgens jou werkelijk over?
2. Formuleer het frame van de wederpartij.
Welk beeld moet de rechter accepteren om hun argumentatie overtuigend te vinden?
3. Zoek het sterkste feit tegen jouw eigen frame.
Een frame wordt sterker wanneer je weet waar het kwetsbaar is.
4. Bepaal welke tegenstelling centraal staat.
Incident of patroon? Eigen verantwoordelijkheid of informatieplicht? Redelijke reactie of disproportionele maatregel?
5. Controleer ieder belangrijk argument.
Versterkt dit argument het gekozen kader, of leidt het de rechter juist naar een ander perspectief?
Zo wordt framing geen losse retorische techniek, maar een onderdeel van de strategie van de zaak.
De beste framer gebruikt niet de meeste woorden
Sterke pleidooien worden niet overtuigend doordat ieder feit retorisch wordt ingekleurd.
Juist niet.
Wie voortdurend probeert te framen, maakt de techniek zichtbaar. En zodra de techniek zichtbaar wordt, neemt de overtuigingskracht vaak af.
Een sterk frame werkt op de achtergrond.
Het helpt de rechter begrijpen:
- welke feiten ertoe doen;
- hoe die feiten met elkaar samenhangen;
- welke verantwoordelijkheid daaruit volgt;
- waarom jouw juridische conclusie logisch is.
Daarna moet de inhoud het werk doen.
Want framing kan bepalen hoe een zaak wordt bekeken, maar het vervangt nooit de juridische onderbouwing van waarom jouw cliënt gelijk heeft.
De kern
Een advocaat reageert niet alleen op feiten en argumenten. Hij reageert ook op het kader waarin die feiten en argumenten worden geplaatst.
Daarom is het bij iedere zaak de moeite waard om niet alleen te vragen:
Wat is mijn sterkste argument?
Maar ook:
Waar gaat deze zaak volgens mij eigenlijk over?
Wie daar een helder, geloofwaardig en juridisch relevant antwoord op heeft, maakt het voor de rechter gemakkelijker om de rest van de argumentatie binnen dat kader te begrijpen.
En precies daar begint effectieve framing.
Wil je framing niet alleen herkennen, maar er bewust mee leren werken in je eigen zaken? Bekijk de training Word meesterframer.
